In shortMost private building projects in Cyprus are carried out under the ΠΟΕΕΜ/ΕΤΕΚ standard form of contract, which gives the Architect a role the parties rarely read about until something goes wrong: he administers the contract on the Employer's behalf, but when he values work, decides whether it is defective and issues certificates he must hold the balance fairly between Employer and Contractor. This guide explains how the form works from practical completion to the final certificate, what the defects liability period and the retention money are for, and what happens to the Architect's duties when the contract is terminated.

On this page

  1. The standard form and who is who
  2. The Architect's two functions
  3. Instructions: why “in writing” matters
  4. Practical completion and the snagging list
  5. The defects liability period
  6. Retention: the Employer's security
  7. The certificates at the end
  8. When the contract is terminated
  9. Fees, access and other practical problems
  10. Ten things to do before the defects period ends
  11. Questions we are asked
  12. Making an enquiry
  13. Sources

Building disputes in Cyprus rarely turn on the quality of the concrete. They turn on paperwork that was or was not produced at the right moment: a certificate of practical completion that was never issued, a schedule of defects that was never served, a final certificate issued too early, or an instruction given on the telephone and never confirmed. The standard form is designed so that each of these documents triggers the next. When one is missing, the mechanism stalls, and the courts have had to decide who bears the consequences. What follows is the sequence, the documents, and the points at which an Employer, a Contractor or an Architect can still protect his position.

01The standard form and who is who

The form used for most houses and small developments is the Agreement and Conditions of Contract for Building Works (the Conditions) published by ΠΟΕΕΜ, the Cyprus association of consulting architects and civil engineers, with or without bills of quantities, and in editions that have been reissued over the years (the current one is the 2019 reissue). It is a two-party contract between the Employer, who owns the land and pays, and the Contractor, who builds. The Architect (or Civil Engineer) is named in the Agreement but is not a party to it. He is appointed separately by the Employer, often by nothing more than an oral agreement and a fee note, and that separate appointment is what the Architect's own duties and fees depend on.

The Conditions define the Architect as the person or firm named in the Agreement (Art. 1.1), and provide that if he dies or ceases to act the Employer appoints a replacement, to whom the Contractor may not object without reason and who cannot cancel a decision, approval or instruction of his predecessor. In practice the appointment is to a named individual registered with ΕΤΕΚ, even where he works through an architectural office or company. The Employer and the Contractor are entitled to know who that individual is. Members of his office may carry out site visits, measurements and correspondence under his direction, but the decisions that call for professional judgment, above all the certificates, are his own and should carry his signature and ΕΤΕΚ stamp.

02The Architect's two functions

In most of what he does the Architect is the Employer's agent: he designs, supervises, passes on the Employer's wishes and is bound by the Employer's instructions. But the Conditions of Contract give him a second function that the Employer cannot direct. When he values work executed, decides whether work is defective, whether an extension of time is due and what sum is due for payment, he must form his own opinion and act impartially (Art. 3.2). The Cyprus courts have adopted the classic statement of Lord Reid in Sutcliffe v Thackrah [1974] AC 727: the owner and the contractor make their contract on the understanding that in all such matters the architect will act in a fair and unbiased manner, and it is implicit in the owner's contract with the architect that he will reach those decisions fairly, holding the balance between his client and the contractor. The Nicosia District Court applied that passage at length in Καγιάς v. Βωβίδης (Action 267/2015, 9 July 2024), and the Limassol District Court repeated it in Atlaspantou v. Maserdo (Claim 2659/2023, 27 March 2026).

Two practical consequences follow. First, an Employer cannot instruct the Architect to withhold a certificate, and an Architect cannot suspend certification because his own fees are unpaid; the certifying function exists for both parties. Second, the Employer cannot treat a certificate he dislikes as a negligent one. A certificate is not negligent merely because the Employer wanted a different figure or because a court later values the work differently; it is negligent only if no reasonably competent architect could have issued it. In Κουτσιόφης v. Λαζάρου (Nicosia DC, Action 889/2012, 24 January 2022) the court declined to find an architect negligent for valuing work differently from what the employer wanted: when certifying he decides for himself, not as the employer's agent.

03Instructions: why “in writing” matters

The Contractor must comply with the Architect's instructions, but the form requires them to be in writing. An oral instruction must be confirmed by the Architect within three days, or by the Contractor to the Architect within seven days with no dissent from the Architect; otherwise it has no effect (Art. 5.1). The Employer may employ his own site inspector under the Architect's direction, but an instruction from the inspector has no effect unless it concerns a matter the Architect has expressly delegated to him or the Architect confirms it in writing within three days (Art. 9.10). An instruction from the Employer himself is not an Architect's instruction at all: variations are ordered by the Architect and valued by the Quantity Surveyor at the contract rates (Art. 10.1). The Employer who tells the builder on site to move a wall, and the builder who moves it, have between them created a change that the Architect may later refuse to value.

The rule protects everyone. The Employer is protected from a Contractor who claims extras on the basis of an oral exchange on site. The Contractor is protected from an Employer who later denies having asked for the change. And the Architect, who will one day have to certify the value of the work, is given a paper record to certify from. The safety valve is the proviso to Art. 5.1. Where an oral instruction was confirmed neither by the Architect within three days nor by the Contractor within seven, but the Contractor nevertheless carried it out, the Architect may still confirm it in writing at any time before the Final Certificate, and the instruction is then treated as having had effect from the day it was given orally. The power matters because most variations on a house are agreed on site and never written down. Without confirmation the Contractor cannot be paid for the extra work under the contract and must fall back on a claim outside it; with confirmation the work becomes a variation, to be measured and valued in the ordinary way. In Siallas v. Παμπελέο the extras were never confirmed or valued; the Contractor recovered them, but only by proving the work and its value in court on a quantum meruit, years later. An Architect who, at the final account stage, goes through the Contractor's list of extras and confirms in writing those he in fact instructed removes the most common ground of dispute between Employer and Contractor before it reaches a lawyer.

04Practical completion and the snagging list

When, in the Architect's opinion, the works have been practically completed, he issues a certificate to that effect and practical completion is deemed to have taken place on the date stated in it (Art. 14.1). The form calls this stage Practical Completion or Provisional Taking-Over (Έμπρακτη Συμπλήρωση / Προσωρινή Παραλαβή). In practice the sequence is this: the Contractor notifies the Architect that the works are complete; the Architect inspects, usually with the Contractor and often with the Employer; and he either issues the certificate, with a list of the items still to be attended to, or declines and states in writing what prevents completion. The certificate is the hinge of the whole contract. From its date the defects liability period runs; the Contractor's liability for liquidated damages for delay stops; the Employer takes possession and, with it, responsibility for the building, so that damage occurring after handover is not the Contractor's responsibility unless the Architect certifies that it is due to an omission of his before handover (Art. 14.6); within fourteen days the Architect issues the penultimate payment certificate, in which the retention is reduced to the percentage stated in the Appendix (Art. 30.3); and the clock starts for the final account. Where the Employer wants to occupy part of the building early, Art. 15 allows partial taking-over of a defined section, with the Architect recording in writing what was taken over and when; the contract then runs separately for that section.

Practical completion does not mean perfection. The English Court of Appeal in Mears Ltd v Costplan Services (South East) Ltd [2019] EWCA Civ 502, applied in Καγιάς v. Βωβίδης, summarised the law at [74]: practical completion is easier to recognise than to define; latent defects cannot prevent it, because nobody knows of them; there is no difference in principle between an outstanding item and an item of defective work; and the works are practically complete when they are free from patent defects other than ones that are trifling. Whether an item is trifling is a question of fact and degree, measured against the purpose of allowing the Employer to take possession and use the works as intended, but the Court of Appeal expressly rejected the proposition that a house which can be lived in is for that reason practically complete, whatever the nature and extent of the work that remains. The Architect's certificate therefore records a judgment on the outstanding and defective items, not on habitability. What remains at that date is listed in a snagging list.

The snagging list deserves a word of its own, because the form does not use the term. It is the list the Architect prepares at his completion inspection of the items that are outstanding or defective but not serious enough to prevent practical completion: a door that does not close, a missing cover plate, paint to be touched up. It usually accompanies the certificate, or is issued with the payment certificate under Art. 30.3, which requires the Architect to take account of a list of omissions or defects when valuing the work at practical completion. It is not the schedule of defects of Art. 14.2, which comes at the end of the defects period and deals with defects that have appeared since handover. The Contractor is expected to clear the snagging items within a reasonable time; if he does not, the Architect may fix a period for them under Art. 14.4, after which the Employer may have them done by others at a reasonable cost approved by the Architect and deducted from the contract sum. The practical importance of the list is twofold: it records, at handover, what both sides accepted was still outstanding, and the cost of those items is what the reduced retention is there to cover.

In Καγιάς v. Βωβίδης the court held that a house was not practically complete until the Electricity Authority had inspected and connected the supply, because until then it could not be used as a dwelling; a temporary builder's supply (the εργοταξιακή παροχή, which the Electricity Authority provides for the needs of construction only and withdraws once the permanent installation has been inspected and connected) was not enough. The date of practical completion is therefore a question of fact and of the specification, not of the Contractor's say-so, and the Employer who moves in on a temporary connection has not necessarily accepted the building.

05The defects liability period

The Appendix fixes a defects liability period after practical completion; the printed default is eight months, and twelve months is commonly written in. During it the Contractor remains responsible for defects, shrinkages and faults that appear and that are due to materials or workmanship not in accordance with the contract. The Architect may, as defects appear during the period, instruct the Contractor to make them good (Art. 14.3), and at the end of the period he must deliver to the Contractor a schedule of defects, no later than fourteen days after the period expires (Art. 14.2). The Contractor must then make good at his own cost within a reasonable time. If he does not, the Employer may have the work done by others and the cost is deducted from what is due to the Contractor (Art. 14.4).

Three points are regularly misunderstood. The defects period is not a guarantee of everything that goes wrong; it covers defects attributable to the Contractor's materials or workmanship, and the Employer who alleges a defect must prove the cause, not merely the symptom. In Φιλής v. Παπαδόπουλος (Famagusta DC, Action 803/2012, 6 October 2020) the owners' expert listed damp, cracks and detached joints, but because he could not attribute them to any act or omission of the contractor, or to any breach of the specification, the counterclaim for €28,875 of repairs failed; the Court of Appeal's decision in Χαραλάμπους v. Decostone Ltd (2010) 1 Α.Α.Δ. 747 was applied: the existence of problems does not of itself establish bad workmanship.

Second, the Employer must give the Contractor the opportunity to repair. An Employer who bars the Contractor from the site, or has the work done by a third party without notice, cannot recover the third party's higher cost; on the reasoning of the English Court of Appeal in Pearce & High Ltd v Baxter [1999] BLR 101, followed by the Limassol District Court in Siallas v. Παμπελέο (below), his damages are limited to what it would have cost the Contractor to do the work himself. The same decision confirms that the defects clause does not take away the Employer's ordinary right to sue for breach of contract. Defective work is a breach of the Contractor's obligation to build in accordance with the contract, and the Employer may recover damages for it whether or not he used the defects procedure; what the clause does is to give the Contractor the right, and the duty, to return and put the work right himself during the period, at his own cost, which is almost always cheaper than paying someone else. An Employer who by-passes that right does not lose his claim, but he cannot recover more than the Contractor's own cost of repair would have been. In Siallas the court held in terms that the Employer's right to damages was not lost by his failure to notify defects within the contractual period, although that failure could limit the amount recoverable.

Third, defects that first appear after the period has expired are outside the defects clause. The clause gives the Contractor a right, and imposes on him a duty, to return and make good during the period; it is not a limit on his liability. A defect that appears later is a breach of the obligation to build in accordance with the contract: the Employer claims damages, the Contractor's liability is measured by the cost of repair, and the claim is subject to the ordinary limitation period under the Limitation of Actionable Rights Law, Law 66(I)/2012 (as a rule six years for a claim in contract, s. 7), and to the conclusive effect of the Final Certificate under Art. 30.6, which however does not extend to defects that an ordinary inspection could not have revealed (Art. 30.6(b)); nor does the Certificate of Making Good relieve the Contractor of liability for such defects (Art. 14.7). Time runs, as a rule, from the breach rather than from its discovery, so a claim for a concealed defect should be investigated as soon as it appears. A twelve-month defects liability period is therefore not a twelve-month warranty.

Two illustrations. A house is handed over in March; the following January the Employer notices damp on a bedroom wall. That is a defect within the period: he reports it to the Architect, who instructs the Contractor to investigate and make it good under Art. 14.3, and the retention is the security for it. In the second year, after the Final Certificate has been issued, the tiles on a terrace begin to lift because no expansion joint was left under them. That defect appeared after the period and after the Final Certificate, but the form itself preserves the claim: under Art. 14.7 the Contractor remains liable for defects which an ordinary inspection could not have revealed at taking-over, and under Art. 30.6(b) the Final Certificate is not conclusive as to them. The Employer sues for damages, proving the breach and the cost of repair, within six years of the breach (Law 66(I)/2012, s. 7), and the Contractor cannot say that the twelve months protected him.

The Architect's schedule of defects is the document on which everything else in this stage depends. Without it there is no formal record of what was defective at the end of the period, no basis for the Employer to engage others under Art. 14.4, and no basis for the certificate of making good. A late schedule is still a schedule; what the courts will not do is treat one that was never issued as if it had been. Siallas v. Παμπελέο (Limassol DC, Action 5690/2012, 20 August 2021) shows what happens when the machinery stops. The Contractor handed over the building in April 2010; the architect never issued a practical completion certificate, never valued the extras the Contractor had submitted, and in February 2011 terminated his engagement with the Employer, who appointed no one in his place. No schedule of defects and no certificate releasing the retention was ever issued. The court's starting point was that the appointment of an architect is the Employer's duty: the Agreement itself provides that if the named architect dies or ceases to act the Employer shall appoint another, and the court held that he must do so within a reasonable time. The ΠΟΕΕΜ form has the same provision in Art. 1.1, and adds that the replacement cannot cancel a decision, approval or instruction of his predecessor. The absence of a certifier is therefore no defence for the Employer to a claim for sums the architect ought to have certified, and the rule that a certificate is a condition precedent to payment does not apply where the certifier has become unavailable. Equally, the Contractor could not treat the missing certificates as if they had been issued. Both sides, the court said, were left without the safeguards the contract gave them, and it decided the case on the evidence: the Contractor recovered the unpaid extras on a quantum meruit and the retention of €13,000, and the Employer recovered the cost of repairing the defects his experts had proved, each judgment set off against the other. The architect's departure was not itself the fault that decided the case; the Employer's failure to replace him was.

06Retention: the Employer's security

During the works the Employer deducts from each interim certificate the retention percentage stated in the Appendix, until the retention reaches the limit stated there; the printed defaults in the 2019 form are 10% of the certified value and a ceiling of 5% of the contract sum (Art. 30.2). Within fourteen days of practical completion the Architect issues the certificate of Provisional Taking-Over, in which the retention is reduced to the percentage stated in the Appendix for that stage, 2% of the contract sum unless the parties have written in another figure (Art. 30.3); the difference is released to the Contractor. What remains is the Employer's security for the defects period. It is released by the Final Certificate once the defects have been made good (Art. 30.4, 30.5).

The Employer holds the money for a purpose, not as his own: once the Architect has certified its release at final taking-over, an Employer who keeps it is liable for the sum certified, and the Contractor may sue on the certificate (Costas Kyriakou & Sons Ltd v. Investaxion Holdings Ltd, Nicosia DC, Action 5231/11, 29 December 2017, where judgment was given on the certificate releasing the retention). In Kier (Cyprus) Ltd v. Trenco Constructions Ltd (1981) 1 CLR 30, where the contract had been brought to an end by the 1974 invasion before the works could be completed, the Supreme Court upheld an order that the retention be repaid to the Contractor as restitution under ss. 56(2) and 65 of Cap. 149: the contingency on which the contract made it payable could no longer occur, the Employer was holding an advantage under a contract that had become void, no certificate of the architect was needed because the contract had ceased to exist, and any sum that ought not to have been released could be set off when the final accounts were taken. Siallas v. Παμπελέο makes the same point under the ΜΕΔΣΚ form, which says in terms that the Employer holds the retention as trustee for the Contractor: the Employer could not keep the €13,000 permanently as a form of compensation for defects when the Contractor had never been put through any repair procedure, because the contractual right of retention and the right to damages are distinct; the retention was ordered repaid, and the defects were compensated separately on the counterclaim.

Retention must also be distinguished from a sum the Architect leaves out of a certificate because work is incomplete or defective. Retention is money the Architect has certified as earned: the work is valued at its full value, and a percentage of that value is then held back by the Employer as security, to be released on the dates the form fixes. A sum left uncertified is different in kind: the Architect, valuing the work under Art. 30.1, decides that a particular item is not yet worth its contract price, because it is unfinished or defective, and certifies less. Nothing is held back from that sum, because it has not been earned; it is certified when the item is finished or made good, or never, if it is not. The practical difference shows at the end: retention is released by the Final Certificate as a matter of course once the defects are made good, whereas an uncertified item has to be re-valued, and a Contractor who disputes the valuation must challenge it through Art. 37.

07The certificates at the end

Two certificates close the contract. The first is the certificate of completion of making good defects, or final taking-over (Οριστική Παραλαβή): the Architect issues it when, in his opinion, the defects listed in his instructions or schedule have been remedied (Art. 14.5). Its condition is remedy, not the passage of time. The second is the Final Certificate of payment, issued after the defects period has expired and the making-good certificate has been issued (Art. 30.4). Within a reasonable time after practical completion the Contractor sends the Architect his statement and all the supporting documents reasonably required for the final valuation; the Architect then has three months from receiving them, or a reasonable time, to check, measure and value the work and issue the Final Certificate, having first satisfied himself and certified that the items in the schedule of defects have been made good. The Final Certificate states the adjusted contract sum, deducts what has been paid, and the balance becomes a debt from Employer to Contractor or the reverse (Art. 30.5). The Appendix also fixes an overall period for the final valuation, eight months after practical completion unless another figure is written in.

The order of those steps matters. In Καγιάς v. Βωβίδης the architect issued a document headed “Final Payment Certificate” on 29 January 2013, five weeks before the house was in fact practically complete (the court fixed that date at 6 March 2013, when the electricity supply was connected), without any practical completion certificate, without a defects schedule, and releasing the whole retention. The Nicosia District Court, applying Hudson's Building and Engineering Contracts and the authorities collected there, among them Kirsch v Brady (1937) 58 CLR 36 and Crestar Ltd v Carr (1987) 37 BLR 113, held that the certificate was invalid: the preconditions had a protective function for the Employer, and the Employer's partial payment against it was neither ratification nor waiver. A valid certificate is itself the Contractor's proof: the Employer's obligation is to pay the sum certified, and a Contractor who sues on the certificate does not have to prove the work (Lubenham v South Pembrokeshire DC). Once the certificate was held invalid, that proof was gone, and the Contractor, who had pleaded the certificate alone and led no evidence of the work actually done, recovered only the €24,960.83 that the Employers' own expert accepted as due, instead of the €77,057 claimed. The form contemplated a modest final certificate at the end of the process; what the architect produced was a certificate for the whole balance at the beginning of it.

The Famagusta District Court reached the opposite result on different facts in Φιλής v. Παπαδόπουλος. There the architects never issued a practical completion certificate either, and issued the final certificate two years after the house was handed over, days after the owners' lawyers had written complaining of defects. The court held the certificate valid and binding: the edition of the form before the court did not make the issue of a practical completion certificate a condition precedent to the issue of the final certificate; the final certificate contained what the clause required, namely the adjusted contract sum, the sums already certified and the balance due; and, decisively, the owners had not started proceedings within the fourteen days that the clause allowed for challenging it, so it had become conclusive evidence under the equivalent of Art. 30.6. The House of Lords in Beaufort Developments (NI) Ltd v Gilbert-Ash (NI) Ltd [1999] 1 AC 266 held that, unless the contract makes a certificate conclusive, the court may open up and revise it; it is the fourteen-day provision that makes the final certificate conclusive, and that is why the time limit matters. The lesson for Employers is procedural: a final certificate you disagree with must be challenged, by the dispute procedure of Art. 37 or by action, within the fourteen-day window; a complaint letter is not enough. The lesson for Architects is that a late certificate is still a certificate, while a certificate issued before its preconditions is not one at all.

08When the contract is terminated

The form allows the Employer to terminate for the Contractor's default (Art. 23: suspension of the works, failure to proceed diligently, refusal to comply with the Architect's written instructions, failure to comply with Art. 9 on inspection, materials and workmanship, insolvency) and the Contractor to terminate for the Employer's default (Art. 24: non-payment of a certificate within the period in the Appendix, interference with the issue of a certificate, obstruction of the works for more than a month, insolvency). Both routes require a notice by registered post or certified delivery specifying the breach and a fourteen-day period to put it right, followed by a further ten-day notice of termination; where the Employer terminates, the first notice is given by the Architect, not the Employer (Art. 23.1); a notice given unreasonably or vexatiously is ineffective, and an Employer who is himself in substantial breach cannot terminate (Art. 23.11). Termination under Art. 25, for force majeure or a public authority's intervention after three months' suspension, needs only seven days' notice.

What is less understood is that the Architect's functions continue after termination; the form assumes it. Where the Employer terminates, the Architect records and values the work done and materials on site up to the date of termination, with the Contractor entitled to attend (Art. 23.4), and the Employer need pay nothing further until the works have been completed by others and the defects period has expired (Art. 23.3). Where the Contractor terminates, he prepares a statement of account of the value of work done, materials, costs of removal and loss caused by the termination, and the Employer pays the amount due once the Architect has checked and approved the statement, within twenty-eight days of its submission (Art. 24.3). The Architect's appointment by the Employer is a separate contract, and the termination of the building contract does not of itself bring it to an end; until it is terminated or suspended on its own terms, the post-termination functions in Art. 23.4 and 24.3 remain his to perform. The defects period for work already taken over continues to run in the meantime.

09Fees, access and other practical problems

Unpaid fees

Non-payment of an architect's fee note does not entitle him to stop certifying. Under the Contracts Law (Cap. 149, s. 39) only a refusal or inability to perform the whole contract, or a breach going to its root, allows the innocent party to treat it as at an end; an unpaid invoice is a debt to be sued for. The certifying function, moreover, exists for the benefit of both parties, and the Contractor is a stranger to the fee dispute. If the Architect stops certifying because the Employer owes him fees, it is the Contractor who goes unpaid, through no fault of his own; the Employer is then in breach towards the Contractor for interfering with the issue of certificates (a ground of termination under Art. 24), and the Contractor may look to the Employer for the consequences. The Architect gains nothing: his fees remain unpaid and he has exposed his client to a claim. Nor can the retention held by the Employer be used to fund the Architect's fees: it is held as security for the Contractor's defects, not for the Employer's other debts. The correct course is to continue certifying and to claim the fee, or to terminate the appointment on proper notice.

Access refused

An Employer who refuses the Architect or the Contractor access to the building during the defects period prevents the mechanism from working. The Architect should request access in writing, by registered post and email, propose a date, give a short deadline, copy the Contractor, and record a refusal. That letter is what later shows that the failure to inspect or repair was the Employer's doing; the prevention principle, that a party cannot rely on a failure he himself caused, needs evidence that the request was made.

10Ten things to do before the defects period ends

  • Employers: diarise the end of the defects period from the date in the practical completion certificate, not from the day you moved in.
  • Employers: report every defect to the Architect in writing as it appears, and allow the Contractor in to repair; do not engage a third party without notice.
  • Employers: if you disagree with a final certificate, start the Art. 37 procedure or an action within fourteen days of its issue; otherwise it becomes conclusive.
  • Employers: do not withhold retention after the certificate releasing it without a certified reason.
  • Contractors: obtain a written practical completion certificate; a handover on a temporary electricity supply may not be completion.
  • Contractors: clear the snagging list promptly and in writing, and ask for the defects schedule at the end of the period if none arrives.
  • Contractors: submit your final statement and supporting documents in good time; the Architect's three months for checking the final account and issuing the Final Certificate, which releases the balance of the retention, run from receipt (Art. 30.4).
  • Architects: issue the practical completion certificate, the defects schedule and the making-good certificate as separate documents, each on its own date; never a single “final” document that short-cuts the sequence.
  • Architects: confirm in writing, under Art. 5.1, any instruction that was given orally.
  • Architects: if the contract is terminated, the post-termination functions remain yours: value the work under Art. 23.4 or check the Contractor's account under Art. 24.3.

11Questions we are asked

The builder says the house is finished but the architect has not issued a practical completion certificate. Does the defects period run?

Not under the contract. The period runs from the date stated in the certificate (Art. 14.1). Without one the parties are left to prove the date of practical completion as a fact, which is what happened in Καγιάς v. Βωβίδης, where the court fixed it at the date the Electricity Authority connected the supply. Ask the Architect in writing to issue the certificate, with the date he considers correct.

The architect's final certificate came two years late. Is it valid?

Lateness alone does not invalidate it; in Φιλής v. Παπαδόπουλος a final certificate issued two years after handover was held binding. What invalidates a final certificate is issuing it before its preconditions, as in Καγιάς v. Βωβίδης, where it preceded practical completion and released all the retention. If you dispute a final certificate, act within fourteen days.

The owner will not let the builder back in to fix the snagging list. Who pays for the repairs?

An Employer who denies the Contractor the opportunity to make good cannot recover the cost of having the work done by someone else at a higher price; on the reasoning of Pearce & High v Baxter, applied in Siallas v. Παμπελέο, the Employer is limited to what it would have cost the Contractor. The Architect should record the refusal of access in writing.

Can the owner instruct the architect not to certify?

No. Certifying is the one function the Architect performs for both parties, and he must exercise it impartially (Art. 3.2; Sutcliffe v Thackrah, applied in Καγιάς and Atlaspantou). An Employer who interferes with the issue of a certificate gives the Contractor a ground to terminate under Art. 24.1(β).

The building contract has been terminated. Does the architect still have to do anything?

Yes. On an Employer's termination he values the work done to the date of termination (Art. 23.4); on a Contractor's termination he checks and approves the Contractor's account within twenty-eight days of receiving it (Art. 24.3). His own appointment continues until it is terminated separately.

12Making an enquiry

Tell us which side of the contract you are on, the stage the project has reached, and any letter or certificate you have received that has a deadline attached. Building disputes are often decided by what is done in the first fourteen days after a document arrives, so an early look is worth more than a complete file. We reply within one business day.

Information we may need laterThe signed Agreement with its Appendix and bills or specification; every certificate and instruction issued by the Architect; the snagging list and any defects schedule; the final accounts; correspondence about access, defects or termination; and, if you are the Architect, your appointment letter or fee notes and your site diary or photographs.

13Sources

Εν συντομίαΤα περισσότερα ιδιωτικά οικοδομικά έργα στην Κύπρο εκτελούνται με το τυποποιημένο συμβόλαιο της ΠΟΕΕΜ/ΕΤΕΚ, το οποίο δίνει στον Αρχιτέκτονα έναν ρόλο που τα μέρη σπάνια διαβάζουν πριν κάτι πάει στραβά: διαχειρίζεται το συμβόλαιο για λογαριασμό του Εργοδότη, αλλά όταν αποτιμά εργασίες, κρίνει αν είναι ελαττωματικές και εκδίδει πιστοποιητικά οφείλει να κρατά δίκαιη ισορροπία μεταξύ Εργοδότη και Εργολάβου. Ο οδηγός εξηγεί πώς λειτουργεί το έντυπο από την έμπρακτη συμπλήρωση μέχρι το τελικό πιστοποιητικό, σε τι χρησιμεύουν η περίοδος ευθύνης για ελαττώματα και η κράτηση, και τι απογίνονται τα καθήκοντα του Αρχιτέκτονα όταν το συμβόλαιο λύεται.

Σε αυτή τη σελίδα

  1. Το τυποποιημένο συμβόλαιο και ποιος είναι ποιος
  2. Οι δύο λειτουργίες του Αρχιτέκτονα
  3. Οδηγίες: γιατί μετρά το «γραπτώς»
  4. Έμπρακτη συμπλήρωση και κατάλογος εκκρεμοτήτων
  5. Η περίοδος ευθύνης για ελαττώματα
  6. Η κράτηση: η ασφάλεια του Εργοδότη
  7. Τα πιστοποιητικά στο τέλος
  8. Όταν το συμβόλαιο λύεται
  9. Αμοιβές, πρόσβαση και άλλα πρακτικά προβλήματα
  10. Δέκα ενέργειες πριν λήξει η περίοδος ευθύνης
  11. Ερωτήσεις που μας γίνονται
  12. Επικοινωνία
  13. Πηγές

Οι οικοδομικές διαφορές στην Κύπρο σπάνια κρίνονται από την ποιότητα του σκυροδέματος. Κρίνονται από έγγραφα που εκδόθηκαν ή δεν εκδόθηκαν τη σωστή στιγμή: ένα πιστοποιητικό έμπρακτης συμπλήρωσης που δεν εκδόθηκε ποτέ, ένας κατάλογος ελαττωμάτων που δεν επιδόθηκε ποτέ, ένα τελικό πιστοποιητικό που εκδόθηκε πρόωρα, μια οδηγία που δόθηκε τηλεφωνικώς και δεν επιβεβαιώθηκε ποτέ. Το τυποποιημένο έντυπο είναι σχεδιασμένο έτσι ώστε κάθε έγγραφο να ενεργοποιεί το επόμενο. Όταν ένα λείπει, ο μηχανισμός σταματά, και τα δικαστήρια έχουν κληθεί να αποφασίσουν ποιος φέρει τις συνέπειες. Ακολουθεί η αλληλουχία, τα έγγραφα, και τα σημεία στα οποία Εργοδότης, Εργολάβος ή Αρχιτέκτονας μπορούν ακόμη να προστατεύσουν τη θέση τους.

01Το τυποποιημένο συμβόλαιο και ποιος είναι ποιος

Το έντυπο που χρησιμοποιείται στις περισσότερες κατοικίες και μικρές αναπτύξεις είναι το Συμφωνητικό Έγγραφο και Όροι Συμβολαίου Εργολαβίας για Δομικά Έργα (οι Όροι) της ΠΟΕΕΜ, της Παγκύπριας Οργάνωσης Ελευθέρων Επαγγελματιών Μελετητών Αρχιτεκτόνων και Πολιτικών Μηχανικών, με ή χωρίς ποσότητες, σε εκδόσεις που επανεκδίδονται κατά καιρούς (η τρέχουσα είναι η επανέκδοση του 2019). Είναι διμερές συμβόλαιο μεταξύ του Εργοδότη, που κατέχει τη γη και πληρώνει, και του Εργολάβου, που κτίζει. Ο Αρχιτέκτονας (ή Πολιτικός Μηχανικός) κατονομάζεται στο Συμφωνητικό Έγγραφο αλλά δεν είναι συμβαλλόμενος. Διορίζεται χωριστά από τον Εργοδότη, συχνά με τίποτε περισσότερο από προφορική συμφωνία και ένα τιμολόγιο αμοιβής, και από αυτόν τον χωριστό διορισμό εξαρτώνται τα δικά του καθήκοντα και οι αμοιβές του.

Οι Όροι ορίζουν ως Αρχιτέκτονα το πρόσωπο ή τον οίκο που κατονομάζεται στο Συμφωνητικό Έγγραφο (άρθρο 1.1) και προβλέπουν ότι, αν αποβιώσει ή παύσει να ενεργεί, ο Εργοδότης διορίζει αντικαταστάτη, για τον οποίο ο Εργολάβος δεν μπορεί να προβάλει αδικαιολόγητη ένσταση και ο οποίος δεν μπορεί να ακυρώσει απόφαση, έγκριση ή οδηγία του προκατόχου του. Στην πράξη ο διορισμός γίνεται σε κατονομαζόμενο φυσικό πρόσωπο εγγεγραμμένο στο ΕΤΕΚ, ακόμη και όταν αυτό εργάζεται μέσω αρχιτεκτονικού γραφείου ή εταιρείας. Ο Εργοδότης και ο Εργολάβος δικαιούνται να γνωρίζουν ποιο είναι το πρόσωπο αυτό. Μέλη του γραφείου του μπορούν να διενεργούν επιτόπιες επισκέψεις, καταμετρήσεις και αλληλογραφία υπό τις οδηγίες του, αλλά οι αποφάσεις που απαιτούν επαγγελματική κρίση, προπάντων τα πιστοποιητικά, είναι δικές του και πρέπει να φέρουν την υπογραφή του και τη σφραγίδα του ΕΤΕΚ.

02Οι δύο λειτουργίες του Αρχιτέκτονα

Στα περισσότερα από όσα κάνει, ο Αρχιτέκτονας είναι αντιπρόσωπος του Εργοδότη: μελετά, επιβλέπει, μεταφέρει τις επιθυμίες του Εργοδότη και δεσμεύεται από τις οδηγίες του. Οι Όροι του Συμβολαίου όμως του αναθέτουν και μια δεύτερη λειτουργία, στην οποία ο Εργοδότης δεν μπορεί να τον κατευθύνει. Όταν αποτιμά εκτελεσθείσες εργασίες, κρίνει αν μια εργασία είναι ελαττωματική, αν οφείλεται παράταση χρόνου και ποιο ποσό είναι πληρωτέο, οφείλει να σχηματίσει δική του γνώμη και να ενεργήσει αμερόληπτα (άρθρο 3.2). Τα κυπριακά δικαστήρια έχουν υιοθετήσει την κλασική διατύπωση του Λόρδου Reid στη Sutcliffe v Thackrah [1974] AC 727: ο ιδιοκτήτης και ο εργολάβος συμβάλλονται με την αντίληψη ότι σε όλα αυτά τα θέματα ο αρχιτέκτονας θα ενεργεί δίκαια και αμερόληπτα, και είναι εξυπακουόμενο στη σύμβαση ιδιοκτήτη–αρχιτέκτονα ότι θα λαμβάνει τις αποφάσεις αυτές κρατώντας την ισορροπία μεταξύ του πελάτη του και του εργολάβου. Το Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας εφάρμοσε εκτενώς το απόσπασμα στην Καγιάς v. Βωβίδης (Αγωγή 267/2015, 9 Ιουλίου 2024) και το Επαρχιακό Δικαστήριο Λεμεσού το επανέλαβε στην Atlaspantou v. Maserdo (Απαίτηση 2659/2023, 27 Μαρτίου 2026).

Δύο πρακτικές συνέπειες. Πρώτον, ο Εργοδότης δεν μπορεί να δώσει οδηγία στον Αρχιτέκτονα να μην εκδώσει πιστοποιητικό, και ο Αρχιτέκτονας δεν μπορεί να αναστείλει την πιστοποίηση επειδή δεν πληρώθηκαν οι δικές του αμοιβές· η λειτουργία του πιστοποιητή υπάρχει και για τα δύο μέρη. Δεύτερον, ο Εργοδότης δεν μπορεί να θεωρεί αμελές ένα πιστοποιητικό απλώς επειδή δεν του αρέσει. Ένα πιστοποιητικό δεν είναι αμελές απλώς επειδή ο Εργοδότης ήθελε διαφορετικό ποσό ή επειδή το δικαστήριο αποτιμά αργότερα την εργασία διαφορετικά· είναι αμελές μόνο αν κανένας ευλόγως ικανός αρχιτέκτονας δεν θα το εξέδιδε. Στην Κουτσιόφης v. Λαζάρου (ΕΔ Λευκωσίας, Αγωγή 889/2012, 24 Ιανουαρίου 2022) το δικαστήριο αρνήθηκε να κρίνει αμελή αρχιτέκτονα επειδή αποτίμησε εργασίες διαφορετικά από ό,τι ήθελε ο εργοδότης: όταν πιστοποιεί, αποφασίζει ο ίδιος, όχι ως αντιπρόσωπος του εργοδότη.

03Οδηγίες: γιατί μετρά το «γραπτώς»

Ο Εργολάβος οφείλει να συμμορφώνεται με τις οδηγίες του Αρχιτέκτονα, αλλά το έντυπο απαιτεί να είναι γραπτές. Προφορική οδηγία πρέπει να επιβεβαιωθεί από τον Αρχιτέκτονα εντός τριών ημερών, ή από τον Εργολάβο προς τον Αρχιτέκτονα εντός επτά ημερών χωρίς αντίρρηση του Αρχιτέκτονα· αλλιώς δεν έχει ισχύ (άρθρο 5.1). Ο Εργοδότης μπορεί να απασχολεί δικό του επιθεωρητή εργασιών υπό τις οδηγίες του Αρχιτέκτονα, αλλά οδηγία του επιθεωρητή δεν έχει ισχύ εκτός αν αφορά θέμα που ο Αρχιτέκτονας του έχει ρητά αναθέσει ή ο Αρχιτέκτονας την επιβεβαιώσει γραπτώς εντός τριών ημερών (άρθρο 9.10). Οδηγία από τον ίδιο τον Εργοδότη δεν είναι καθόλου οδηγία του Αρχιτέκτονα: οι μετατροπές διατάσσονται από τον Αρχιτέκτονα και αποτιμώνται από τον Επιμετρητή Ποσοτήτων με τις τιμές του συμβολαίου (άρθρο 10.1). Ο Εργοδότης που λέει στον εργολάβο επί τόπου να μετακινήσει έναν τοίχο, και ο εργολάβος που τον μετακινεί, έχουν δημιουργήσει μεταξύ τους μια αλλαγή που ο Αρχιτέκτονας μπορεί αργότερα να αρνηθεί να αποτιμήσει.

Ο κανόνας προστατεύει όλους. Τον Εργοδότη από Εργολάβο που διεκδικεί πρόσθετες εργασίες βάσει προφορικής συνεννόησης στο εργοτάξιο. Τον Εργολάβο από Εργοδότη που αργότερα αρνείται ότι ζήτησε την αλλαγή. Και τον Αρχιτέκτονα, που κάποτε θα κληθεί να πιστοποιήσει την αξία της εργασίας, εφοδιάζοντάς τον με γραπτό αρχείο. Η δικλείδα ασφαλείας είναι η επιφύλαξη του άρθρου 5.1. Όταν προφορική οδηγία δεν επιβεβαιώθηκε ούτε από τον Αρχιτέκτονα εντός τριών ημερών ούτε από τον Εργολάβο εντός επτά, αλλά ο Εργολάβος παρ' όλα αυτά την εκτέλεσε, ο Αρχιτέκτονας μπορεί να την επιβεβαιώσει γραπτώς οποτεδήποτε πριν την έκδοση του Τελικού Πιστοποιητικού, και η οδηγία θεωρείται τότε ότι ίσχυε από την ημέρα που δόθηκε προφορικά. Η εξουσία αυτή έχει σημασία γιατί οι περισσότερες αλλαγές σε μια κατοικία συμφωνούνται επί τόπου και δεν καταγράφονται ποτέ. Χωρίς επιβεβαίωση, ο Εργολάβος δεν μπορεί να πληρωθεί για την πρόσθετη εργασία βάσει του συμβολαίου και πρέπει να καταφύγει σε αξίωση εκτός αυτού· με την επιβεβαίωση, η εργασία γίνεται μετατροπή που επιμετράται και αποτιμάται με τον συνήθη τρόπο. Στη Siallas v. Παμπελέο οι πρόσθετες εργασίες δεν επιβεβαιώθηκαν ούτε αποτιμήθηκαν ποτέ· ο Εργολάβος τις ανέκτησε, αλλά μόνο αποδεικνύοντας στο δικαστήριο, χρόνια αργότερα, την εργασία και την αξία της σε βάση quantum meruit. Αρχιτέκτονας που, στο στάδιο του τελικού λογαριασμού, εξετάζει τον κατάλογο πρόσθετων εργασιών του Εργολάβου και επιβεβαιώνει γραπτώς όσες πράγματι έδωσε ως οδηγίες, αφαιρεί τον συνηθέστερο λόγο διαφοράς μεταξύ Εργοδότη και Εργολάβου πριν φτάσει σε δικηγόρο.

04Έμπρακτη συμπλήρωση και κατάλογος εκκρεμοτήτων

Όταν, κατά τη γνώμη του Αρχιτέκτονα, οι εργασίες έχουν έμπρακτα συμπληρωθεί, εκδίδει σχετικό πιστοποιητικό και η έμπρακτη συμπλήρωση θεωρείται ότι έγινε την ημερομηνία που αναγράφει (άρθρο 14.1). Το έντυπο ονομάζει το στάδιο αυτό Έμπρακτη Συμπλήρωση ή Προσωρινή Παραλαβή. Στην πράξη η αλληλουχία είναι η εξής: ο Εργολάβος ειδοποιεί τον Αρχιτέκτονα ότι οι εργασίες ολοκληρώθηκαν· ο Αρχιτέκτονας επιθεωρεί, συνήθως με τον Εργολάβο και συχνά με τον Εργοδότη· και είτε εκδίδει το πιστοποιητικό, με κατάλογο των στοιχείων που απομένουν, είτε αρνείται και δηλώνει γραπτώς τι εμποδίζει τη συμπλήρωση. Το πιστοποιητικό είναι ο άξονας όλου του συμβολαίου. Από την ημερομηνία του τρέχει η περίοδος ευθύνης για ελαττώματα· παύει η ευθύνη του Εργολάβου για προσυμφωνημένες αποζημιώσεις καθυστέρησης· ο Εργοδότης παραλαμβάνει την κατοχή και, μαζί της, την ευθύνη για το κτίριο, ώστε ζημιά που επέρχεται μετά την παράδοση δεν βαρύνει τον Εργολάβο εκτός αν ο Αρχιτέκτονας πιστοποιήσει ότι οφείλεται σε παράλειψή του πριν την παράδοση (άρθρο 14.6)· εντός δεκατεσσάρων ημερών ο Αρχιτέκτονας εκδίδει το προτελευταίο πιστοποιητικό πληρωμής, στο οποίο η κράτηση μειώνεται στο ποσοστό που ορίζει το Παράρτημα (άρθρο 30.3)· και αρχίζει να μετρά ο χρόνος για τον τελικό λογαριασμό. Όταν ο Εργοδότης θέλει να χρησιμοποιήσει νωρίτερα τμήμα του κτιρίου, το άρθρο 15 επιτρέπει τμηματική παραλαβή ορισμένου τμήματος, με τον Αρχιτέκτονα να καταγράφει γραπτώς τι παραλήφθηκε και πότε· το συμβόλαιο τρέχει τότε χωριστά για το τμήμα αυτό.

Έμπρακτη συμπλήρωση δεν σημαίνει τελειότητα. Το αγγλικό Εφετείο στη Mears Ltd v Costplan Services (South East) Ltd [2019] EWCA Civ 502, που εφαρμόστηκε στην Καγιάς v. Βωβίδης, συνόψισε το δίκαιο στην παρ. [74]: η έμπρακτη συμπλήρωση αναγνωρίζεται ευκολότερα παρά ορίζεται· τα λανθάνοντα ελαττώματα δεν την εμποδίζουν, γιατί κανείς δεν τα γνωρίζει· δεν υπάρχει διαφορά αρχής μεταξύ εργασίας που εκκρεμεί και εργασίας που εκτελέστηκε ελαττωματικά· και οι εργασίες έχουν έμπρακτα συμπληρωθεί όταν είναι απαλλαγμένες από εμφανή ελαττώματα, πλην ασήμαντων. Το αν ένα στοιχείο είναι ασήμαντο είναι ζήτημα γεγονότων και βαθμού, που κρίνεται με γνώμονα τον σκοπό να μπορεί ο Εργοδότης να παραλάβει και να χρησιμοποιήσει το έργο για τον προορισμό του· το Εφετείο όμως απέρριψε ρητά τη θέση ότι κατοικία στην οποία μπορεί κανείς να κατοικήσει είναι γι' αυτόν τον λόγο έμπρακτα συμπληρωμένη, όποια κι αν είναι η φύση και η έκταση όσων απομένουν. Το πιστοποιητικό του Αρχιτέκτονα καταγράφει επομένως κρίση για τα εκκρεμή και τα ελαττωματικά στοιχεία, όχι για την κατοικησιμότητα. Ό,τι απομένει κατά την ημερομηνία αυτή καταγράφεται σε κατάλογο εκκρεμοτήτων (snagging list).

Ο κατάλογος εκκρεμοτήτων χρειάζεται ιδιαίτερη αναφορά, γιατί το έντυπο δεν χρησιμοποιεί τον όρο. Είναι ο κατάλογος που συντάσσει ο Αρχιτέκτονας κατά την επιθεώρηση συμπλήρωσης με τα στοιχεία που εκκρεμούν ή είναι ελαττωματικά αλλά όχι τόσο σοβαρά ώστε να εμποδίζουν την έμπρακτη συμπλήρωση: μια πόρτα που δεν κλείνει, ένα κάλυμμα που λείπει, χρώμα προς επιδιόρθωση. Συνήθως συνοδεύει το πιστοποιητικό, ή εκδίδεται με το πιστοποιητικό πληρωμής του άρθρου 30.3, το οποίο απαιτεί από τον Αρχιτέκτονα να λάβει υπόψη κατάλογο ελλείψεων ή ελαττωμάτων κατά την αποτίμηση της εργασίας στην έμπρακτη συμπλήρωση. Δεν είναι ο κατάλογος ελαττωμάτων του άρθρου 14.2, που έρχεται στο τέλος της περιόδου ευθύνης και αφορά ελαττώματα που εμφανίστηκαν μετά την παράδοση. Ο Εργολάβος αναμένεται να διεκπεραιώσει τις εκκρεμότητες σε εύλογο χρόνο· αν δεν το κάνει, ο Αρχιτέκτονας μπορεί να ορίσει προθεσμία κατά το άρθρο 14.4, μετά την οποία ο Εργοδότης μπορεί να τις αναθέσει σε άλλους έναντι λογικής αμοιβής που εγκρίνει ο Αρχιτέκτονας και αφαιρείται από το ποσό συμβολαίου. Η πρακτική σημασία του καταλόγου είναι διπλή: καταγράφει, κατά την παράδοση, τι δέχθηκαν και οι δύο πλευρές ότι εκκρεμούσε, και το κόστος των στοιχείων αυτών είναι αυτό που καλύπτει η μειωμένη κράτηση.

Στην Καγιάς v. Βωβίδης κρίθηκε ότι η κατοικία δεν είχε έμπρακτα συμπληρωθεί πριν η ΑΗΚ επιθεωρήσει και συνδέσει την παροχή, γιατί μέχρι τότε δεν μπορούσε να χρησιμοποιηθεί ως κατοικία· η προσωρινή εργοταξιακή παροχή (η παροχή που η ΑΗΚ χορηγεί μόνο για τις ανάγκες της κατασκευής και την οποία αποσύρει όταν η μόνιμη εγκατάσταση επιθεωρηθεί και συνδεθεί) δεν αρκούσε. Η ημερομηνία της έμπρακτης συμπλήρωσης είναι επομένως ζήτημα γεγονότων και προδιαγραφών, όχι δήλωσης του Εργολάβου, και ο Εργοδότης που μετακομίζει με προσωρινή παροχή δεν έχει κατ' ανάγκην αποδεχθεί το κτίριο.

05Η περίοδος ευθύνης για ελαττώματα

Το Παράρτημα ορίζει περίοδο ευθύνης για ελαττώματα μετά την έμπρακτη συμπλήρωση· η τυπωμένη προεπιλογή είναι οκτώ μήνες, και συνήθως αναγράφονται δώδεκα. Κατά τη διάρκειά της ο Εργολάβος παραμένει υπεύθυνος για ελαττώματα, ατέλειες και λάθη που παρουσιάζονται και οφείλονται σε υλικά ή ποιότητα εργασίας μη σύμφωνα με το συμβόλαιο. Ο Αρχιτέκτονας μπορεί, καθώς τα ελαττώματα εμφανίζονται κατά τη διάρκεια της περιόδου, να δίνει οδηγία στον Εργολάβο να τα επανορθώσει (άρθρο 14.3), και στο τέλος της περιόδου οφείλει να παραδώσει στον Εργολάβο Κατάλογο Ελαττωμάτων και Ελλείψεων, το αργότερο δεκατέσσερις ημέρες μετά την εκπνοή της (άρθρο 14.2). Ο Εργολάβος επανορθώνει με δικά του έξοδα σε εύλογο χρόνο. Αν δεν το πράξει, ο Εργοδότης μπορεί να αναθέσει την εργασία σε άλλους και το κόστος αφαιρείται από ό,τι οφείλεται στον Εργολάβο (άρθρο 14.4).

Τρία σημεία παρανοούνται τακτικά. Η περίοδος ευθύνης δεν είναι εγγύηση για ό,τι πάει στραβά· καλύπτει ελαττώματα που ανάγονται σε υλικά ή εργασία του Εργολάβου, και ο Εργοδότης που επικαλείται ελάττωμα πρέπει να αποδείξει την αιτία, όχι απλώς το σύμπτωμα. Στη Φιλής v. Παπαδόπουλος (ΕΔ Αμμοχώστου, Αγωγή 803/2012, 6 Οκτωβρίου 2020) ο πραγματογνώμονας των ιδιοκτητών κατέγραψε υγρασίες, ρωγμές και αποκολλημένους αρμούς, αλλά επειδή δεν μπορούσε να τα αποδώσει σε πράξη ή παράλειψη του εργολάβου ή σε παράβαση των προδιαγραφών, η ανταπαίτηση €28.875 για επιδιορθώσεις απορρίφθηκε· εφαρμόστηκε η Χαραλάμπους v. Decostone Ltd (2010) 1 Α.Α.Δ. 747: η ύπαρξη προβλημάτων δεν αποδεικνύει από μόνη της κακοτεχνία.

Δεύτερον, ο Εργοδότης οφείλει να δώσει στον Εργολάβο την ευκαιρία να επανορθώσει. Εργοδότης που αποκλείει τον Εργολάβο από το έργο ή αναθέτει την εργασία σε τρίτο χωρίς ειδοποίηση δεν μπορεί να ανακτήσει το υψηλότερο κόστος του τρίτου· κατά το σκεπτικό του αγγλικού Εφετείου στην Pearce & High Ltd v Baxter [1999] BLR 101, που ακολούθησε το Επαρχιακό Δικαστήριο Λεμεσού στη Siallas v. Παμπελέο (πιο κάτω), η αποζημίωσή του περιορίζεται σε ό,τι θα κόστιζε στον Εργολάβο να κάνει την εργασία ο ίδιος. Η ίδια απόφαση επιβεβαιώνει ότι η ρήτρα ελαττωμάτων δεν αφαιρεί από τον Εργοδότη το κοινό δικαίωμα αγωγής για παράβαση σύμβασης. Η ελαττωματική εργασία είναι παράβαση της υποχρέωσης του Εργολάβου να κτίσει σύμφωνα με το συμβόλαιο, και ο Εργοδότης μπορεί να ανακτήσει αποζημιώσεις γι' αυτήν είτε χρησιμοποίησε τη διαδικασία ελαττωμάτων είτε όχι· αυτό που κάνει η ρήτρα είναι να δίνει στον Εργολάβο το δικαίωμα, και την υποχρέωση, να επιστρέψει και να διορθώσει ο ίδιος την εργασία κατά τη διάρκεια της περιόδου, με δικά του έξοδα, πράγμα σχεδόν πάντοτε φθηνότερο από την πληρωμή τρίτου. Εργοδότης που παρακάμπτει το δικαίωμα αυτό δεν χάνει την αξίωσή του, αλλά δεν μπορεί να ανακτήσει περισσότερα από όσα θα κόστιζε η επισκευή στον ίδιο τον Εργολάβο. Στη Siallas το δικαστήριο έκρινε ρητά ότι το δικαίωμα του Εργοδότη σε αποζημίωση δεν χάθηκε επειδή δεν ειδοποίησε για τα ελαττώματα εντός της συμβατικής προθεσμίας, αν και η παράλειψη αυτή μπορεί να περιορίσει το ανακτήσιμο ποσό.

Τρίτον, ελαττώματα που εμφανίζονται για πρώτη φορά μετά τη λήξη της περιόδου είναι εκτός της ρήτρας ελαττωμάτων. Η ρήτρα δίνει στον Εργολάβο δικαίωμα, και του επιβάλλει υποχρέωση, να επιστρέψει και να επανορθώσει κατά τη διάρκεια της περιόδου· δεν περιορίζει την ευθύνη του. Ελάττωμα που εμφανίζεται αργότερα είναι παράβαση της υποχρέωσης να κτίσει σύμφωνα με το συμβόλαιο: ο Εργοδότης αξιώνει αποζημιώσεις, η ευθύνη του Εργολάβου μετριέται με το κόστος επισκευής, και η αξίωση υπόκειται στη συνήθη προθεσμία παραγραφής του περί Παραγραφής Αξιογώγων Δικαιωμάτων Νόμου, Ν. 66(Ι)/2012 (κατά κανόνα έξι έτη για συμβατική αξίωση, άρθρο 7), και στην αδιαμφισβήτητη ισχύ του Τελικού Πιστοποιητικού κατά το άρθρο 30.6, η οποία όμως δεν καλύπτει ελαττώματα που δεν μπορούσαν να αποκαλυφθούν σε συνήθη επιθεώρηση (άρθρο 30.6(β))· ούτε το Πιστοποιητικό Επανόρθωσης απαλλάσσει τον Εργολάβο από την ευθύνη για τέτοια ελαττώματα (άρθρο 14.7). Ο χρόνος παραγραφής τρέχει, κατά κανόνα, από την παράβαση και όχι από την ανακάλυψή της, οπότε αξίωση για κρυφό ελάττωμα πρέπει να διερευνάται μόλις αυτό εμφανιστεί. Η δωδεκάμηνη περίοδος ευθύνης δεν είναι, επομένως, δωδεκάμηνη εγγύηση.

Δύο παραδείγματα. Κατοικία παραδίδεται τον Μάρτιο· τον επόμενο Ιανουάριο ο Εργοδότης παρατηρεί υγρασία σε τοίχο υπνοδωματίου. Πρόκειται για ελάττωμα εντός της περιόδου: το αναφέρει στον Αρχιτέκτονα, ο οποίος δίνει οδηγία στον Εργολάβο να το διερευνήσει και να το επανορθώσει κατά το άρθρο 14.3, και η κράτηση είναι η ασφάλεια γι' αυτό. Τον δεύτερο χρόνο, μετά την έκδοση του Τελικού Πιστοποιητικού, τα πλακάκια μιας βεράντας αρχίζουν να σηκώνονται επειδή δεν αφέθηκε αρμός διαστολής από κάτω. Το ελάττωμα αυτό εμφανίστηκε μετά την περίοδο και μετά το Τελικό Πιστοποιητικό, αλλά το ίδιο το έντυπο διατηρεί την αξίωση: κατά το άρθρο 14.7 ο Εργολάβος παραμένει υπεύθυνος για ελαττώματα που συνήθης επιθεώρηση δεν μπορούσε να αποκαλύψει κατά την παραλαβή, και κατά το άρθρο 30.6(β) το Τελικό Πιστοποιητικό δεν είναι αδιαμφισβήτητο ως προς αυτά. Ο Εργοδότης ενάγει για αποζημιώσεις, αποδεικνύοντας την παράβαση και το κόστος επισκευής, εντός έξι ετών από την παράβαση (Ν. 66(Ι)/2012, άρθρο 7), και ο Εργολάβος δεν μπορεί να ισχυριστεί ότι οι δώδεκα μήνες τον προστάτευσαν.

Ο κατάλογος ελαττωμάτων του Αρχιτέκτονα είναι το έγγραφο από το οποίο εξαρτώνται όλα τα υπόλοιπα στο στάδιο αυτό. Χωρίς αυτόν δεν υπάρχει επίσημη καταγραφή του τι ήταν ελαττωματικό στο τέλος της περιόδου, ούτε βάση για να αναθέσει ο Εργοδότης σε τρίτους κατά το άρθρο 14.4, ούτε βάση για το πιστοποιητικό επανόρθωσης. Ο καθυστερημένος κατάλογος παραμένει κατάλογος· αυτό που δεν κάνουν τα δικαστήρια είναι να θεωρήσουν ότι εκδόθηκε κατάλογος που δεν εκδόθηκε ποτέ. Η Siallas v. Παμπελέο (ΕΔ Λεμεσού, Αγωγή 5690/2012, 20 Αυγούστου 2021) δείχνει τι συμβαίνει όταν ο μηχανισμός σταματά. Ο Εργολάβος παρέδωσε το κτίριο τον Απρίλιο του 2010· ο αρχιτέκτονας δεν εξέδωσε ποτέ πιστοποιητικό έμπρακτης συμπλήρωσης, δεν αποτίμησε ποτέ τις πρόσθετες εργασίες που είχε υποβάλει ο Εργολάβος, και τον Φεβρουάριο του 2011 τερμάτισε τη συνεργασία του με τον Εργοδότη, ο οποίος δεν διόρισε κανέναν στη θέση του. Ούτε κατάλογος ελαττωμάτων ούτε πιστοποιητικό αποδέσμευσης της κράτησης εκδόθηκε ποτέ. Αφετηρία του δικαστηρίου ήταν ότι ο διορισμός αρχιτέκτονα είναι καθήκον του Εργοδότη: το ίδιο το Συμφωνητικό Έγγραφο προβλέπει ότι, αν ο κατονομαζόμενος αρχιτέκτονας αποβιώσει ή παύσει να ενεργεί, ο Εργοδότης διορίζει άλλον, και το δικαστήριο έκρινε ότι οφείλει να το πράξει εντός εύλογου χρόνου. Το έντυπο ΠΟΕΕΜ έχει την ίδια πρόνοια στο άρθρο 1.1, και προσθέτει ότι ο αντικαταστάτης δεν μπορεί να ακυρώσει απόφαση, έγκριση ή οδηγία του προκατόχου του. Η απουσία πιστοποιητή δεν αποτελεί επομένως υπεράσπιση του Εργοδότη σε αξίωση για ποσά που ο αρχιτέκτονας όφειλε να είχε πιστοποιήσει, και ο κανόνας ότι το πιστοποιητικό είναι προϋπόθεση της πληρωμής δεν ισχύει όταν ο πιστοποιητής έχει καταστεί μη διαθέσιμος. Εξίσου, ο Εργολάβος δεν μπορούσε να μεταχειριστεί τα πιστοποιητικά που έλειπαν σαν να είχαν εκδοθεί. Και οι δύο πλευρές, είπε το δικαστήριο, έμειναν χωρίς τις διασφαλίσεις που τους έδινε το συμβόλαιο, και έκρινε την υπόθεση με βάση τη μαρτυρία: ο Εργολάβος ανέκτησε τις απλήρωτες πρόσθετες εργασίες σε βάση quantum meruit και την κράτηση των €13.000, και ο Εργοδότης ανέκτησε το κόστος επισκευής των ελαττωμάτων που απέδειξαν οι πραγματογνώμονές του, με τις δύο αποφάσεις να συμψηφίζονται. Η αποχώρηση του αρχιτέκτονα δεν ήταν αυτή καθαυτή το σφάλμα που έκρινε την υπόθεση· ήταν η παράλειψη του Εργοδότη να τον αντικαταστήσει.

06Η κράτηση: η ασφάλεια του Εργοδότη

Κατά τη διάρκεια των εργασιών ο Εργοδότης αφαιρεί από κάθε ενδιάμεσο πιστοποιητικό το ποσοστό κράτησης που ορίζει το Παράρτημα, μέχρι η κράτηση να φτάσει το όριο που ορίζεται εκεί· οι τυπωμένες προεπιλογές του εντύπου του 2019 είναι 10% της πιστοποιημένης αξίας και ανώτατο όριο 5% του ποσού συμβολαίου (άρθρο 30.2). Εντός δεκατεσσάρων ημερών από την έμπρακτη συμπλήρωση ο Αρχιτέκτονας εκδίδει το Πιστοποιητικό Πληρωμής Προσωρινής Παραλαβής, στο οποίο η κράτηση μειώνεται στο ποσοστό που ορίζει το Παράρτημα για το στάδιο αυτό, 2% του ποσού συμβολαίου εκτός αν τα μέρη έχουν αναγράψει άλλο ποσοστό (άρθρο 30.3)· η διαφορά αποδεσμεύεται προς τον Εργολάβο. Ό,τι απομένει είναι η ασφάλεια του Εργοδότη για την περίοδο ευθύνης. Αποδεσμεύεται με το Τελικό Πιστοποιητικό αφού επανορθωθούν τα ελαττώματα (άρθρα 30.4, 30.5).

Ο Εργοδότης κρατά το ποσό για συγκεκριμένο σκοπό, όχι ως δικό του: αφότου ο Αρχιτέκτονας πιστοποιήσει την αποδέσμευσή της κατά την οριστική παραλαβή, Εργοδότης που την παρακρατεί ευθύνεται για το πιστοποιηθέν ποσό, και ο Εργολάβος μπορεί να εναγάγει επί του πιστοποιητικού (Costas Kyriakou & Sons Ltd v. Investaxion Holdings Ltd, ΕΔ Λευκωσίας, Αγωγή 5231/11, 29 Δεκεμβρίου 2017, όπου εκδόθηκε απόφαση επί του πιστοποιητικού που αποδέσμευε την κράτηση). Στην Kier (Cyprus) Ltd v. Trenco Constructions Ltd (1981) 1 CLR 30, όπου το συμβόλαιο είχε τερματιστεί λόγω της εισβολής του 1974 πριν συμπληρωθούν οι εργασίες, το Ανώτατο Δικαστήριο επικύρωσε διαταγή επιστροφής της κράτησης στον Εργολάβο ως αποκατάσταση κατά τα άρθρα 56(2) και 65 του Κεφ. 149: το γεγονός υπό το οποίο το συμβόλαιο την καθιστούσε πληρωτέα δεν μπορούσε πλέον να επέλθει, ο Εργοδότης κρατούσε όφελος από σύμβαση που είχε καταστεί άκυρη, δεν χρειαζόταν πιστοποιητικό του αρχιτέκτονα αφού το συμβόλαιο είχε παύσει να υπάρχει, και όποιο ποσό δεν έπρεπε να αποδεσμευτεί μπορούσε να συμψηφιστεί κατά την εκκαθάριση των τελικών λογαριασμών. Η Siallas v. Παμπελέο καταλήγει στο ίδιο υπό το έντυπο ΜΕΔΣΚ, το οποίο ορίζει ρητά ότι ο Εργοδότης κρατά την κράτηση ως καταπιστευματοδόχος του Εργολάβου: ο Εργοδότης δεν μπορούσε να κρατήσει μόνιμα τις €13.000 ως μορφή αποζημίωσης για ελαττώματα, όταν ο Εργολάβος δεν είχε ποτέ κληθεί σε διαδικασία επισκευών, γιατί το συμβατικό δικαίωμα κράτησης και το δικαίωμα αποζημίωσης είναι διακριτά· η κράτηση διατάχθηκε να επιστραφεί, και τα ελαττώματα αποζημιώθηκαν χωριστά με την ανταπαίτηση.

Η κράτηση πρέπει επίσης να διακρίνεται από ποσό που ο Αρχιτέκτονας αφήνει έξω από πιστοποιητικό επειδή εργασία είναι ατελής ή ελαττωματική. Η κράτηση είναι χρήμα που ο Αρχιτέκτονας πιστοποίησε ως δεδουλευμένο: η εργασία αποτιμάται στην πλήρη αξία της και ποσοστό της αξίας αυτής παρακρατείται έπειτα από τον Εργοδότη ως ασφάλεια, για να αποδεσμευτεί στις ημερομηνίες που ορίζει το έντυπο. Το μη πιστοποιηθέν ποσό είναι διαφορετικής φύσης: ο Αρχιτέκτονας, αποτιμώντας την εργασία κατά το άρθρο 30.1, κρίνει ότι συγκεκριμένο στοιχείο δεν αξίζει ακόμη τη συμβατική του τιμή, επειδή είναι ατελές ή ελαττωματικό, και πιστοποιεί λιγότερα. Από το ποσό αυτό δεν παρακρατείται τίποτε, γιατί δεν έχει κερδηθεί· πιστοποιείται όταν το στοιχείο ολοκληρωθεί ή επανορθωθεί, ή ποτέ, αν δεν γίνει. Η πρακτική διαφορά φαίνεται στο τέλος: η κράτηση αποδεσμεύεται με το Τελικό Πιστοποιητικό αυτομάτως μόλις επανορθωθούν τα ελαττώματα, ενώ το μη πιστοποιηθέν στοιχείο πρέπει να επαναποτιμηθεί, και Εργολάβος που αμφισβητεί την αποτίμηση πρέπει να την προσβάλει μέσω του άρθρου 37.

07Τα πιστοποιητικά στο τέλος

Δύο πιστοποιητικά κλείνουν το συμβόλαιο. Το πρώτο είναι το πιστοποιητικό συμπλήρωσης επανόρθωσης ελαττωμάτων, ή Οριστικής Παραλαβής: ο Αρχιτέκτονας το εκδίδει όταν, κατά τη γνώμη του, τα ελαττώματα που αναφέρονται στις οδηγίες ή στον κατάλογό του έχουν διορθωθεί (άρθρο 14.5). Προϋπόθεσή του είναι η επανόρθωση, όχι η πάροδος χρόνου. Το δεύτερο είναι το Τελικό Πιστοποιητικό Πληρωμής, που εκδίδεται μετά τη λήξη της περιόδου ευθύνης και την έκδοση του πιστοποιητικού επανόρθωσης (άρθρο 30.4). Σε εύλογο χρόνο μετά την έμπρακτη συμπλήρωση ο Εργολάβος υποβάλλει στον Αρχιτέκτονα κατάσταση και όλα τα αποδεικτικά στοιχεία που λογικά απαιτούνται για την τελική αποτίμηση· ο Αρχιτέκτονας έχει τότε τρεις μήνες από τη λήψη τους, ή εύλογο χρόνο, για να ελέγξει, καταμετρήσει και εκτιμήσει την εργασία και να εκδώσει το Τελικό Πιστοποιητικό, αφού προηγουμένως ικανοποιηθεί και πιστοποιήσει ότι τα είδη του καταλόγου ελαττωμάτων επανορθώθηκαν. Το Τελικό Πιστοποιητικό αναφέρει το ρυθμισμένο ποσό συμβολαίου, αφαιρεί όσα πληρώθηκαν, και το υπόλοιπο καθίσταται χρέος από τον Εργοδότη προς τον Εργολάβο ή αντιστρόφως (άρθρο 30.5). Το Παράρτημα ορίζει επίσης συνολική περίοδο τελικής εκτίμησης, οκτώ μήνες μετά την έμπρακτη συμπλήρωση εκτός αν αναγραφεί άλλη.

Η σειρά των βημάτων έχει σημασία. Στην Καγιάς v. Βωβίδης ο αρχιτέκτονας εξέδωσε έγγραφο με τίτλο «Τελικό Πιστοποιητικό Πληρωμής» στις 29 Ιανουαρίου 2013, πέντε εβδομάδες πριν η κατοικία συμπληρωθεί έμπρακτα στην πραγματικότητα (το δικαστήριο όρισε την ημερομηνία αυτή στις 6 Μαρτίου 2013, όταν συνδέθηκε η παροχή ηλεκτρισμού), χωρίς πιστοποιητικό έμπρακτης συμπλήρωσης, χωρίς κατάλογο ελαττωμάτων, και αποδεσμεύοντας ολόκληρη την κράτηση. Το Επαρχιακό Δικαστήριο Λευκωσίας, εφαρμόζοντας το Hudson's Building and Engineering Contracts και τις αυθεντίες που συγκεντρώνονται εκεί, μεταξύ των οποίων οι Kirsch v Brady (1937) 58 CLR 36 και Crestar Ltd v Carr (1987) 37 BLR 113, έκρινε το πιστοποιητικό άκυρο: οι προϋποθέσεις είχαν προστατευτική λειτουργία για τον Εργοδότη, και η μερική πληρωμή του Εργοδότη έναντί του δεν ήταν ούτε επικύρωση ούτε παραίτηση. Έγκυρο πιστοποιητικό είναι από μόνο του η απόδειξη του Εργολάβου: η υποχρέωση του Εργοδότη είναι να πληρώσει το πιστοποιηθέν ποσό, και Εργολάβος που ενάγει επί του πιστοποιητικού δεν χρειάζεται να αποδείξει την εργασία (Lubenham v South Pembrokeshire DC). Μόλις το πιστοποιητικό κρίθηκε άκυρο, η απόδειξη αυτή χάθηκε, και ο Εργολάβος, που είχε δικογραφήσει μόνο το πιστοποιητικό χωρίς μαρτυρία για την εργασία που πράγματι εκτέλεσε, ανέκτησε μόνο τα €24.960,83 που ο πραγματογνώμονας των ίδιων των Εργοδοτών δεχόταν ως οφειλόμενα, αντί των €77.057 που αξίωνε. Το έντυπο προέβλεπε ένα μικρό τελικό πιστοποιητικό στο τέλος της διαδικασίας· ο αρχιτέκτονας εξέδωσε πιστοποιητικό για ολόκληρο το υπόλοιπο στην αρχή της.

Το Επαρχιακό Δικαστήριο Αμμοχώστου κατέληξε στο αντίθετο αποτέλεσμα, σε διαφορετικά γεγονότα, στη Φιλής v. Παπαδόπουλος. Εκεί οι αρχιτέκτονες ούτε πιστοποιητικό έμπρακτης συμπλήρωσης εξέδωσαν, και εξέδωσαν το τελικό πιστοποιητικό δύο χρόνια μετά την παράδοση της κατοικίας, λίγες ημέρες αφότου οι δικηγόροι των ιδιοκτητών είχαν γράψει παραπονούμενοι για ελαττώματα. Το δικαστήριο έκρινε το πιστοποιητικό έγκυρο και δεσμευτικό: η έκδοση του εντύπου που είχε ενώπιόν του το δικαστήριο δεν καθιστούσε την έκδοση πιστοποιητικού έμπρακτης συμπλήρωσης προϋπόθεση για την έκδοση του τελικού πιστοποιητικού· το τελικό πιστοποιητικό περιείχε ό,τι απαιτούσε το άρθρο, δηλαδή το ρυθμισμένο ποσό συμβολαίου, τα ήδη πιστοποιηθέντα ποσά και το οφειλόμενο υπόλοιπο· και, καθοριστικά, οι ιδιοκτήτες δεν είχαν κινήσει διαδικασία εντός των δεκατεσσάρων ημερών που το άρθρο παρέχει για αμφισβήτησή του, οπότε είχε καταστεί αδιαμφισβήτητη μαρτυρία κατά το αντίστοιχο του άρθρου 30.6. Η Βουλή των Λόρδων στη Beaufort Developments (NI) Ltd v Gilbert-Ash (NI) Ltd [1999] 1 AC 266 έκρινε ότι, εκτός αν το συμβόλαιο καθιστά ένα πιστοποιητικό αδιαμφισβήτητο, το δικαστήριο μπορεί να το ανοίξει και να το αναθεωρήσει· η πρόνοια των δεκατεσσάρων ημερών είναι αυτή που καθιστά το τελικό πιστοποιητικό αδιαμφισβήτητο, και γι' αυτό μετρά η προθεσμία. Το δίδαγμα για τους Εργοδότες είναι δικονομικό: τελικό πιστοποιητικό με το οποίο διαφωνείτε πρέπει να αμφισβητηθεί, με τη διαδικασία του άρθρου 37 ή με αγωγή, εντός του δεκατετραημέρου· η επιστολή διαμαρτυρίας δεν αρκεί. Το δίδαγμα για τους Αρχιτέκτονες είναι ότι το καθυστερημένο πιστοποιητικό παραμένει πιστοποιητικό, ενώ το πιστοποιητικό που εκδίδεται πριν τις προϋποθέσεις του δεν είναι καθόλου πιστοποιητικό.

08Όταν το συμβόλαιο λύεται

Το έντυπο επιτρέπει στον Εργοδότη να λύσει το συμβόλαιο για παράβαση του Εργολάβου (άρθρο 23: αναστολή των εργασιών, μη επιμελής πρόοδος, άρνηση συμμόρφωσης με γραπτές οδηγίες του Αρχιτέκτονα, μη συμμόρφωση με το άρθρο 9 για έλεγχο, υλικά και ποιότητα εργασίας, πτώχευση) και στον Εργολάβο να το λύσει για παράβαση του Εργοδότη (άρθρο 24: μη πληρωμή πιστοποιητικού εντός της προθεσμίας του Παραρτήματος, παρέμβαση στην έκδοση πιστοποιητικού, παρεμπόδιση των εργασιών για πέραν του μηνός, πτώχευση). Και οι δύο οδοί απαιτούν προειδοποίηση με συστημένη επιστολή ή πιστοποιημένη παράδοση που κατονομάζει την παράβαση και δεκατετραήμερη προθεσμία άρσης της, ακολουθούμενη από περαιτέρω δεκαήμερη προειδοποίηση λύσης· όταν λύει ο Εργοδότης, την πρώτη προειδοποίηση δίνει ο Αρχιτέκτονας, όχι ο Εργοδότης (άρθρο 23.1)· προειδοποίηση που δίδεται παράλογα ή εκδικητικά είναι ανίσχυρη, και Εργοδότης που ο ίδιος παραβιάζει ουσιώδεις όρους δεν μπορεί να τερματίσει (άρθρο 23.11). Η λύση κατά το άρθρο 25, για ανωτέρα βία ή παρέμβαση δημόσιας αρχής μετά από τρίμηνη αναστολή, χρειάζεται μόνο επταήμερη προειδοποίηση.

Λιγότερο κατανοητό είναι ότι οι λειτουργίες του Αρχιτέκτονα συνεχίζονται μετά τη λύση· το έντυπο το προϋποθέτει. Όταν λύει ο Εργοδότης, ο Αρχιτέκτονας καταγράφει και εκτιμά τις εργασίες που έγιναν και τα επί τόπου υλικά μέχρι την ημέρα της λύσης, με δικαίωμα του Εργολάβου να παρευρίσκεται (άρθρο 23.4), και ο Εργοδότης δεν οφείλει να πληρώσει τίποτε περαιτέρω μέχρι να αποπερατωθούν οι εργασίες από άλλους και να εκπνεύσει η περίοδος ευθύνης (άρθρο 23.3). Όταν λύει ο Εργολάβος, ετοιμάζει κατάσταση λογαριασμού με την αξία των εργασιών, τα υλικά, τα έξοδα απομάκρυνσης και τη ζημιά από τη λύση, και ο Εργοδότης πληρώνει το οφειλόμενο αφού ο Αρχιτέκτονας ελέγξει και εγκρίνει την κατάσταση, εντός είκοσι οκτώ ημερών από την υποβολή της (άρθρο 24.3). Ο διορισμός του Αρχιτέκτονα από τον Εργοδότη είναι χωριστή σύμβαση, και η λύση του οικοδομικού συμβολαίου δεν την τερματίζει από μόνη της· μέχρι να τερματιστεί ή να ανασταλεί με τους δικούς της όρους, οι λειτουργίες των άρθρων 23.4 και 24.3 μετά τη λύση παραμένουν δικές του. Η περίοδος ευθύνης για τις εργασίες που ήδη παραλήφθηκαν συνεχίζει εν τω μεταξύ να τρέχει.

09Αμοιβές, πρόσβαση και άλλα πρακτικά προβλήματα

Απλήρωτες αμοιβές

Η μη πληρωμή τιμολογίου αμοιβής του αρχιτέκτονα δεν του δίνει δικαίωμα να σταματήσει να πιστοποιεί. Κατά τον περί Συμβάσεων Νόμο (Κεφ. 149, άρθρο 39) μόνο άρνηση ή αδυναμία εκπλήρωσης ολόκληρης της σύμβασης, ή παράβαση που πηγαίνει στη ρίζα της, επιτρέπει στο αναίτιο μέρος να τη θεωρήσει λυμένη· το απλήρωτο τιμολόγιο είναι χρέος προς διεκδίκηση. Η λειτουργία του πιστοποιητή, εξάλλου, υπάρχει προς όφελος και των δύο μερών, και ο Εργολάβος είναι ξένος προς τη διαφορά για τις αμοιβές. Αν ο Αρχιτέκτονας σταματήσει να πιστοποιεί επειδή ο Εργοδότης του οφείλει αμοιβές, αυτός που μένει απλήρωτος είναι ο Εργολάβος, χωρίς δικό του φταίξιμο· ο Εργοδότης βρίσκεται τότε σε παράβαση έναντι του Εργολάβου για παρέμβαση στην έκδοση πιστοποιητικών (λόγος τερματισμού κατά το άρθρο 24), και ο Εργολάβος μπορεί να στραφεί κατά του Εργοδότη για τις συνέπειες. Ο Αρχιτέκτονας δεν κερδίζει τίποτε: οι αμοιβές του παραμένουν απλήρωτες και έχει εκθέσει τον πελάτη του σε αξίωση. Ούτε μπορεί η κράτηση που κρατά ο Εργοδότης να χρησιμοποιηθεί για τις αμοιβές του Αρχιτέκτονα: κρατείται ως ασφάλεια για τα ελαττώματα του Εργολάβου, όχι για τα άλλα χρέη του Εργοδότη. Η ορθή πορεία είναι η συνέχιση της πιστοποίησης και η διεκδίκηση της αμοιβής, ή ο τερματισμός του διορισμού με δέουσα προειδοποίηση.

Άρνηση πρόσβασης

Εργοδότης που αρνείται στον Αρχιτέκτονα ή στον Εργολάβο πρόσβαση στο κτίριο κατά την περίοδο ευθύνης εμποδίζει τον μηχανισμό να λειτουργήσει. Ο Αρχιτέκτονας πρέπει να ζητήσει πρόσβαση γραπτώς, με συστημένη επιστολή και email, να προτείνει ημερομηνία, να θέσει σύντομη προθεσμία, να κοινοποιήσει στον Εργολάβο και να καταγράψει την άρνηση. Η επιστολή αυτή είναι που αργότερα δείχνει ότι η μη επιθεώρηση ή επισκευή οφειλόταν στον Εργοδότη· η αρχή ότι κανείς δεν μπορεί να επικαλεστεί παράλειψη που ο ίδιος προκάλεσε χρειάζεται απόδειξη ότι το αίτημα έγινε.

10Δέκα ενέργειες πριν λήξει η περίοδος ευθύνης

  • Εργοδότες: σημειώστε τη λήξη της περιόδου ευθύνης από την ημερομηνία του πιστοποιητικού έμπρακτης συμπλήρωσης, όχι από την ημέρα που μετακομίσατε.
  • Εργοδότες: αναφέρετε κάθε ελάττωμα στον Αρχιτέκτονα γραπτώς μόλις εμφανιστεί, και επιτρέψτε στον Εργολάβο να επισκευάσει· μην αναθέσετε σε τρίτο χωρίς ειδοποίηση.
  • Εργοδότες: αν διαφωνείτε με τελικό πιστοποιητικό, κινήστε τη διαδικασία του άρθρου 37 ή αγωγή εντός δεκατεσσάρων ημερών από την έκδοσή του· αλλιώς καθίσταται αδιαμφισβήτητο.
  • Εργοδότες: μην παρακρατείτε την κράτηση μετά το πιστοποιητικό που την αποδεσμεύει χωρίς πιστοποιημένο λόγο.
  • Εργολάβοι: εξασφαλίστε γραπτό πιστοποιητικό έμπρακτης συμπλήρωσης· παράδοση με προσωρινή παροχή ηλεκτρισμού μπορεί να μην είναι συμπλήρωση.
  • Εργολάβοι: διεκπεραιώστε τον κατάλογο εκκρεμοτήτων άμεσα και γραπτώς, και ζητήστε τον κατάλογο ελαττωμάτων στο τέλος της περιόδου αν δεν έρθει.
  • Εργολάβοι: υποβάλετε έγκαιρα την τελική σας κατάσταση και τα αποδεικτικά στοιχεία· το τρίμηνο του Αρχιτέκτονα για τον έλεγχο του τελικού λογαριασμού και την έκδοση του Τελικού Πιστοποιητικού, που αποδεσμεύει το υπόλοιπο της κράτησης, τρέχει από τη λήψη τους (άρθρο 30.4).
  • Αρχιτέκτονες: εκδίδετε το πιστοποιητικό έμπρακτης συμπλήρωσης, τον κατάλογο ελαττωμάτων και το πιστοποιητικό επανόρθωσης ως χωριστά έγγραφα, καθένα με τη δική του ημερομηνία· ποτέ ένα ενιαίο «τελικό» έγγραφο που παρακάμπτει την αλληλουχία.
  • Αρχιτέκτονες: επιβεβαιώστε γραπτώς, κατά το άρθρο 5.1, κάθε οδηγία που δόθηκε προφορικά.
  • Αρχιτέκτονες: αν το συμβόλαιο λυθεί, οι λειτουργίες μετά τη λύση παραμένουν δικές σας: εκτιμήστε τις εργασίες κατά το άρθρο 23.4 ή ελέγξτε την κατάσταση του Εργολάβου κατά το άρθρο 24.3.

11Ερωτήσεις που μας γίνονται

Ο εργολάβος λέει ότι το σπίτι τελείωσε αλλά ο αρχιτέκτονας δεν εξέδωσε πιστοποιητικό έμπρακτης συμπλήρωσης. Τρέχει η περίοδος ευθύνης;

Όχι κατά το συμβόλαιο. Η περίοδος τρέχει από την ημερομηνία που αναγράφει το πιστοποιητικό (άρθρο 14.1). Χωρίς αυτό τα μέρη μένουν να αποδείξουν την ημερομηνία της έμπρακτης συμπλήρωσης ως γεγονός, όπως συνέβη στην Καγιάς v. Βωβίδης, όπου το δικαστήριο την όρισε στην ημερομηνία σύνδεσης της παροχής από την ΑΗΚ. Ζητήστε γραπτώς από τον Αρχιτέκτονα να εκδώσει το πιστοποιητικό, με την ημερομηνία που θεωρεί ορθή.

Το τελικό πιστοποιητικό του αρχιτέκτονα ήρθε δύο χρόνια αργά. Είναι έγκυρο;

Η καθυστέρηση από μόνη της δεν το ακυρώνει· στη Φιλής v. Παπαδόπουλος τελικό πιστοποιητικό που εκδόθηκε δύο χρόνια μετά την παράδοση κρίθηκε δεσμευτικό. Αυτό που ακυρώνει ένα τελικό πιστοποιητικό είναι η έκδοσή του πριν τις προϋποθέσεις του, όπως στην Καγιάς v. Βωβίδης, όπου προηγήθηκε της έμπρακτης συμπλήρωσης και αποδέσμευσε όλη την κράτηση. Αν αμφισβητείτε τελικό πιστοποιητικό, ενεργήστε εντός δεκατεσσάρων ημερών.

Ο ιδιοκτήτης δεν αφήνει τον εργολάβο να επιστρέψει για τον κατάλογο εκκρεμοτήτων. Ποιος πληρώνει τις επισκευές;

Εργοδότης που στερεί από τον Εργολάβο την ευκαιρία επανόρθωσης δεν μπορεί να ανακτήσει το κόστος εκτέλεσης της εργασίας από άλλον σε υψηλότερη τιμή· κατά το σκεπτικό της Pearce & High v Baxter, που εφαρμόστηκε στη Siallas v. Παμπελέο, ο Εργοδότης περιορίζεται σε ό,τι θα κόστιζε στον Εργολάβο. Ο Αρχιτέκτονας πρέπει να καταγράψει γραπτώς την άρνηση πρόσβασης.

Μπορεί ο ιδιοκτήτης να δώσει οδηγία στον αρχιτέκτονα να μην πιστοποιήσει;

Όχι. Η πιστοποίηση είναι η μόνη λειτουργία που ο Αρχιτέκτονας ασκεί και για τα δύο μέρη, και οφείλει να την ασκεί αμερόληπτα (άρθρο 3.2· Sutcliffe v Thackrah, όπως εφαρμόστηκε στις Καγιάς και Atlaspantou). Εργοδότης που παρεμβαίνει στην έκδοση πιστοποιητικού δίνει στον Εργολάβο λόγο τερματισμού κατά το άρθρο 24.1(β).

Το οικοδομικό συμβόλαιο τερματίστηκε. Έχει ακόμη να κάνει κάτι ο αρχιτέκτονας;

Ναι. Σε λύση από τον Εργοδότη εκτιμά τις εργασίες μέχρι την ημερομηνία της λύσης (άρθρο 23.4)· σε λύση από τον Εργολάβο ελέγχει και εγκρίνει την κατάσταση λογαριασμού του Εργολάβου εντός είκοσι οκτώ ημερών από τη λήψη της (άρθρο 24.3). Ο δικός του διορισμός συνεχίζεται μέχρι να τερματιστεί χωριστά.

12Επικοινωνία

Πείτε μας σε ποια πλευρά του συμβολαίου βρίσκεστε, σε ποιο στάδιο είναι το έργο, και ποια επιστολή ή πιστοποιητικό έχετε λάβει με προθεσμία. Οι οικοδομικές διαφορές κρίνονται συχνά από το τι γίνεται στις πρώτες δεκατέσσερις ημέρες μετά την παραλαβή ενός εγγράφου, οπότε μια πρώτη ματιά αξίζει περισσότερο από έναν πλήρη φάκελο. Απαντούμε εντός μίας εργάσιμης ημέρας.

Στοιχεία που ίσως χρειαστούμε αργότεραΤο υπογεγραμμένο Συμφωνητικό Έγγραφο με το Παράρτημα και τα δελτία ποσοτήτων ή τη συγγραφή υποχρεώσεων· κάθε πιστοποιητικό και οδηγία του Αρχιτέκτονα· τον κατάλογο εκκρεμοτήτων και τυχόν κατάλογο ελαττωμάτων· τους τελικούς λογαριασμούς· αλληλογραφία για πρόσβαση, ελαττώματα ή τερματισμό· και, αν είστε ο Αρχιτέκτονας, την επιστολή διορισμού ή τα τιμολόγια αμοιβής σας και το ημερολόγιο ή τις φωτογραφίες εργοταξίου.

13Πηγές